David Firth’ün animasyonları, klasik anlamda bir anlatı sunmaz. Başlangıcı, gelişmesi ve sonucu olan bir hikâye kurmak yerine, izleyiciyi daha ilk saniyelerde anlatının imkânsızlığıyla karşı karşıya bırakır. Firth’ün dünyasında artık anlatılacak “bütünlüklü” bir gerçeklik yoktur. Onun animasyonları, gerçekliğin temsil edilemediği bir evrende dolaşır. Dolayısıyla temsilin kendisi bozulmak zorundadır.
Bu bozulma en açık biçimde bedende görünür. Firth’te beden, ne biyolojik bir organizma ne de simgesel bir bütünlük olarak karşımıza çıkar. Beden; parçalıdır, fazlalıklıdır, işlevsizdir. Çoğu zaman ne canlı ne ölüdür. Corps morcelé (parçalanmış beden) kavramı, burada bir çocukluk evresi referansı olmaktan çıkarak ontolojik bir durum hâline gelir. Firth’ün bedenleri, hiçbir zaman bir “ben”i taşımaz. Aksine, benliğin çöküşünden kalan artıklar gibidir.
Bu bedenler konuşur, yürür, etkileşime girer; ama hiçbir zaman özneleşmez. Çünkü özneleşme için gerekli olan şey — yani simgesel düzenle tutarlı bir bağ — çoktan kaybolmuştur. Konuşma vardır, ama anlam yoktur. Ses vardır, ama söylem yoktur. Diyaloglar, birbirine değmeyen monologlar hâlinde akar. Bu nedenle Firth’te dil, iletişim aracı değil; gerçekliğin kaybının kanıtıdır.
Gerçekliğin kaybı, Firth evreninde yalnızca bilişsel bir belirsizlik olarak değil, zamansal ve mekânsal bir çöküş olarak da kendini gösterir. Animasyonların çoğunda nerede olduğumuzu bilmeyiz. Bir ev, bir sokak, bir kasaba hissi vardır; ama bu mekânlar hiçbir zaman yerleşik değildir. Aynı şekilde zaman da askıdadır. Ne geçmiş vardır ne gelecek. Sanki her şey, bitmemiş bir şimdi’nin içinde çürümektedir. Bu zamansızlık, travmatik bir donma hâline benzer. Freud’un travma teorisinde gördüğümüz tekrar zorunluluğu, burada estetik bir forma bürünür: Aynı sahneler, aynı ses tonları, aynı anlamsız eylemler tekrar eder. Ama bu tekrar, iyileştirici değildir; hiçbir yere bağlanmaz.
Firth’ün dünyasında insan dışı canlılar, canavarlar ya da grotesk figürler özel bir yere sahiptir. Ancak bu varlıklar, klasik anlamda “öteki” değildir. Onlar düşman, tehdit ya da bastırılmışın geri dönüşü olarak kodlanmaz. Aksine, çoğu zaman insandan daha “yerli”dirler. Asıl yabancı olan insandır. İnsan figürü, bu evrende fazlalık gibidir; neye ait olduğu belirsizdir. Bu da Lacan’ın gerçek (le réel) kavramını çağırır: Firth’te karşılaştığımız şey, sembolik olarak evcilleştirilemeyen, imgesel olarak bütünleştirilemeyen bir artık alandır.
Ölüm, bu bağlamda dramatik bir olay değildir. Firth’te ölüm çoğu zaman sıradandır, anlamsızdır, hatta fark edilmez. Ölüm bir son değil, zaten çoktan ölü olan bir yapının yüzeye çıkması gibidir. Bu nedenle yas da yoktur. Yasın olabilmesi için bir kaybın simgesel olarak tanınması gerekir. Oysa Firth’ün evreninde kayıp, başlangıç koşuludur. Herkes ve her şey zaten eksiktir; zaten yarımdır; zaten düşmüştür. Ölüm, bu eksikliğe yeni bir şey eklemez.
Bu noktada Firth’ün estetiğini “depresif”, “nihilist” ya da “karanlık” olarak adlandırmak yetersiz kalır. Çünkü bu terimler hâlâ bir anlam ufkuna işaret eder. Oysa Firth’te anlamın kendisi çökmüştür. İzleyici, bir mesaj almaya değil, mesajın imkânsızlığıyla yüzleşmeye zorlanır. Bu yüzleşme rahatsız edicidir; çünkü izleyici de kendi simgesel dayanaklarını kaybetmeye başlar. Ne gülmek mümkündür ne de korkmak. Geriye yalnızca tuhaf bir tanıklık kalır.
Bu tanıklık, etik bir soru da doğurur: Firth’ün yaptığı şey bir teşhir midir, yoksa bir ifşa mı? Psikanalitik açıdan bakıldığında, bu animasyonlar izleyiciye bir “hakikat” sunmaz. Tam tersine, izleyiciyi kendi hakikat arzusuyla baş başa bırakır. Anlam arama çabası, her seferinde boşa düşer. Bu boşa düşüş, izleyiciyi ya reddiyeye ya da düşünmeye iter. Firth’ün işleri, tam da bu noktada etik bir işlev kazanır: Bizi anlamın yokluğuna tahammül etmeye zorlar.
Sonuç olarak David Firth’ün animasyonları, çağdaş öznenin psikanalitik bir topografyasını sunar. Bu topografyada beden artık güvenilir bir sınır değildir; dil artık bir bağ kurmaz; zaman ilerlemez; ölüm bile bir olay olmaktan çıkar. Geriye kalan şey, gerçekliğin çöktüğü bir düzlemde, artıklardan oluşan bir yaşamdır. Firth, bu yaşamı düzeltmeye çalışmaz, ona umut eklemez, onu alegorize etmez. Sadece gösterir. Ve tam da bu nedenle, izleyiciyi pasif bir tüketici olmaktan çıkarır; onu, kendi gerçeklik dayanaklarını sorgulayan bir özne konumuna iter.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder